İbn Rüşd

01 / DOSYA

Kadı, hekim ve filozofun Endülüs’ü

İbn Rüşd 1126’da Kurtuba’da doğdu, 1198’de Merakeş’te öldü. Aynı adı taşıyan dedesi de önemli bir Mâlikî fakihidir; filozof için kullanılan hafîd sözü torun anlamına gelir. Hukuk eğitimi, hekimlik ve Aristoteles araştırmaları onun hayatında birbirinden kopuk meslekler değildi. İşbîliye ve Kurtuba’da kadılık yaptı; Muvahhid sarayında hekim olarak bulundu.

İbn Tufeyl aracılığıyla hükümdar Ebû Ya‘kūb Yûsuf’un çevresine girişi, Aristoteles metinlerini açıklama faaliyetinin kurumsal arka planıdır. 1195 dolaylarında Elîsâne’de mecburi ikamete tâbi tutuldu. Bu olayın nedenlerine ilişkin rivayetler farklıdır; tek bir söz veya yalnızca felsefe düşmanlığı bütün açıklama gibi sunulmamalıdır. İtibarı iade edildikten sonra Merakeş’e döndü. Cenazesinin daha sonra Kurtuba’ya taşınması, hayatında yaptığı bir yolculukla karıştırılmamalıdır.

02 / DOSYA

Şerh yazmak, düşünmeyi bırakmak değildir

İbn Rüşd’ün kısa, orta ve büyük şerhleri aynı işlevi görmez. Bazıları temel öğretinin özetini verirken bazıları metni daha yakından takip eder. Bu yazı türleri sayesinde kavramlar, önceki yorumlar ve kanıtların yapısı karşılaştırılır. Aristoteles’e bağlılığı, İbn Sînâ’nın her yorumunu kabul ettiği anlamına gelmez; önceki İslâm filozoflarıyla önemli anlaşmazlıkları vardır.

Onu yalnızca Avrupa’yı etkilemiş bir aktarım halkası olarak okumak, kendi sorularını görünmez kılar. Bilmenin duyusal ve aklî aşamaları, aklın birliği, tabiatın düzeni ve dinî hitabın farklı muhatapları başlıca sorunlarındandır. Özellikle akıl teorisinin metinler arasında geliştiğini hesaba katmak gerekir. Bir dönemki açıklamasını bütün eserlerinin değişmez formülü saymak sağlıklı değildir.

03 / DOSYA

Ateş örneğinin arkasındaki bilgi meselesi

Gazâlî ile tartışmasının merkezinde yalnızca pamuğun yanması bulunmaz. Bir varlığın kendisine özgü işleyişi yoksa onu nasıl tanımlayacağımız sorusu vardır. İbn Rüşd, tabiatları ve sebepleri bilmenin açıklayıcı bilgi için gerekli olduğunu savunur. Bu, her temasın hiçbir şart aranmadan aynı sonucu vereceği iddiası değildir; engeller ve gerekli koşullar dikkate alınır.

Tartışmayı biri Allah’ı, diğeri bilimi savunuyormuş gibi kurmak iki tarafı da daraltır. Ayrılık, yaratılmış düzenin nasıl açıklanacağı ve kesin bilginin hangi temele dayanacağı üzerindedir. Okurun yararlanabileceği ayrım şudur: bir olayın düzenli görülmesi, bu olayın sebebinin ne olduğu ve sebebin hangi anlamda zorunlu sayıldığı ayrı sorulardır.

ESERLER / YAKINDAN OKUMA

Eserlerinde ne anlatıyor?

Başlıca eserlerin konuları, kurdukları sorular ve yöntemleri aşağıda açıklanıyor. Bunlar Mîzan’ın kaynaklı anlatımlarıdır; kitapların tam metni veya müelliften doğrudan alıntı değildir.