Ali Kuşçu

er-Risâletü’l-Muhammediyye: Hesap ile ölçmenin birlikteliği

Fâtih Sultan Mehmed’e sunulan bu Arapça eser, Ali Kuşçu’nun daha önceki Farsça hesap çalışmasına dayanır. TDV’deki eser incelemesi, telif zamanını önsözün tanıklığıyla 1473’e yerleştirir. Kitabın ilk büyük bölümü hesap, ikinci bölümü ölçme üzerinedir. On tabanlı hesap ile astronomların altmış tabanlı hesabı, kök alma, cebir işlemleri, ikinci derece denklemler ve problem çözme yöntemleri aynı öğretim çerçevesinde ele alınır.

Ölçme kısmı şekillerin alanlarına ve cisimlerin hacimlerine uzanır. Böylece sayı işlemleri, yalnız soyut bir alıştırma olarak kalmaz; büyüklükleri karşılaştırma ve hesaplama işine bağlanır. Eserin Osmanlı öğretiminde kullanılması, öneminin yalnız yeni sonuçlar üretmekten gelmediğini gösterir. Birikmiş yöntemleri öğrenilebilir bir düzene sokmak da ilmî üretimdir. Başlangıç okuru, kullanılan sayı gösterimini ve işlem adlarını anladıktan sonra örnek bir hesabın adımlarını izleyebilir; eski terimleri doğrudan bugünkü işaretlerle özdeşleştirmeden ilerlemek gerekir.

el-Fethiyye: Gökyüzü ile yeryüzünü birlikte anlatmak

1473’te Fâtih’e sunulan Arapça astronomi kitabı, göklerin düzeni, yeryüzünün biçimi ve gök cisimlerinin büyüklükleri gibi meseleleri ele alır. İlay İleri’nin incelemesinde aktarılan bölüm düzeni, eserin yalnız yıldız adları sayan bir katalog olmadığını gösterir. Göksel hareketlerin tasviriyle yeryüzündeki konum, zaman ve ölçü meseleleri aynı bilgi alanında buluşur.

Bu kitabı okuma önerimiz, önce şekil ve terimleri, ardından hesaplanan büyüklüğü belirlemektir. Örneğin bir uzaklık veya çap oranı verildiğinde, hangi büyüklüğün ölçü birimi olarak alındığı sorulmalıdır. Eski bir değerin bugünkü ölçüye yakın çıkması tek başına kullanılan yöntemi açıklamaz; hangi gözlem ve geometrik kabullerle elde edildiğini de öğrenmek gerekir. Bu, esere yönelik çağdaş bir inceleme önerisidir. Kitap bugünkü astronomi ders kitabı yerine değil, kendi döneminin hesap ve tasvir düzenini anlamak için okunmalıdır.

Şerhu’t-Tecrîd ve Zîc şerhi: Açıklama da araştırmadır

Ali Kuşçu’nun kelâm alanındaki Şerhu’t-Tecrîd’i, Nasîrüddîn-i Tûsî’nin eseri üzerine yazılmıştır. Uluğ Bey’in Zîc’ine ilişkin şerhinde ise hesapları ve sorunlu noktaları tartışır. Fazlıoğlu, Zîc’in hazırlanmasındaki katkısının tam kapsamının belirlenmesinde güçlük bulunduğunu belirtir. Onu bütün tabloların tek yazarı olarak sunmak bu nedenle yanıltıcı olur.

Bir ders kitabının uzun hayatı

Farsça hey’et risâlesinin farklı dillere çevrilmesi ve Fethiyye’nin daha sonraki öğretim çevrelerinde okunması, eserlerin yazarın hayatından çok daha uzun bir dolaşımı olduğunu gösterir. Hasan Umut, bu etkiyi nüshalar, tercümeler ve öğrenci ilişkileri üzerinden izler. Buradan hareketle bir kitabın tarihini yalnız ilk yazıldığı tarihte bitirmemek gerekir. Her kopya ve açıklama, yeni bir okur topluluğuna ulaşmanın izini taşıyabilir. Kitabın başka bir dönemde okunması ise bütün hükümlerinin değişmeden benimsendiğini kendiliğinden kanıtlamaz.