İbn Manzûr

01 / DOSYA

Kâtiplik, öğretim ve kitaplarla geçen bir ömür

İbn Manzûr 1232’de Kahire’de doğdu ve 1311’de aynı şehirde öldü. Dil ve edebiyat öğreniminin yanında hadis ve fıkıhla ilgilendi; Dîvân-ı İnşâ’da görev yaptı. Trablus’ta kadılık yaptığı, Kahire ve Dımaşk’ta ders verdiği de biyografisinde kaydedilir. Bu görevleri kesintisiz, tarihlenmiş bir seyahat günlüğüne dönüştürmek mümkün değildir; haritada merkezler gösterilir, bilinmeyen geçiş yılları doldurulmaz.

İbn Manzûr’u yalnız bir sözlük yazarı olarak tanımak çalışmalarının bir bölümünü görünmez kılar. Büyük eserleri kısaltmakla da uğraşmıştır. Bu emek, kitapların daha kullanılabilir hâle gelmesiyle ilgilidir; fakat bir muhtasar, aslın bütün ayrıntılarını taşımaz. Onun çalışmalarında toplamak ve azaltmak birbirine karşıt değil, farklı ihtiyaçlara cevap veren iki yöntem olarak görülebilir.

02 / DOSYA

Bir sözlük maddesinin içinde neler vardır?

Lisânü’l-Arab, Ezherî, İbn Sîde, Cevherî, İbn Berrî ve İbnü’l-Esîr’in eserlerinden yararlanan büyük bir derlemedir. Klasik düzeninde kökün son harfi bölümü, ilk harfi alt bölümü belirler. Âyet, hadis ve şiir örnekleri kelimenin kullanımlarını gösterir; ses, yapı ve anlam meseleleri aynı maddede buluşabilir. Bu yüzden eser tek sözcüğe tek Türkçe karşılık veren küçük bir cep sözlüğü gibi okunmaz.

Başlangıç için yararlı bir yöntem, bir maddeyi üç katmanda okumaktır: Hangi anlamlar sıralanıyor, hangi kullanım örnekleri veriliyor, bunlar kimin açıklaması olarak aktarılıyor? Örneğin aynı kökün fiiliyle ondan türeyen bir ismin bütün bağlamlarda birbirinin yerine geçeceği varsayılmamalıdır. Sözlük anlam ihtimallerini gösterir; cümledeki tercih ayrıca gerekçelendirilmelidir. Bu okuma önerisi, kaynakta yer alan her bilginin otomatik biçimde tarihî veya dinî hüküm oluşturmadığını hatırlatır.

03 / DOSYA

Bir eseri kısaltırken ne korunur?

İbn Asâkir’in Târîhu Medîneti Dımaşk’ı yalnız şehirde meydana gelen olayları sıralayan bir kronik değildir; şehirle ilişkili kişilerin biyografileri ve rivayetleri geniş yer tutar. İbn Manzûr bu büyük birikimi ihtisar eden müellifler arasındadır. Dolayısıyla bir kişinin adını eserde bulmak, onun bütün hayatının Dımaşk’ta geçtiğini göstermez; şehirle kurduğu ilişkinin türü ayrıca okunmalıdır.

Muhtasar üzerinden çalışırken ana metne göre hangi rivayet zincirlerinin, tekrarların veya ayrıntıların kısaltılmış olabileceği sorulmalıdır. Aynı olayın daha kısa anlatılması, daha güvenilir hâle geldiği anlamına gelmez. Mîzan’da uygulanan ilke, kullanılan metnin aslını mı yoksa ihtisarını mı okuduğumuzu belirtmektir. Böylece okuyucu bir bilgiyi başka bir çalışmayla karşılaştırdığında farkın mutlaka çelişki olmadığını, farklı metin kapsamlarından kaynaklanabileceğini anlayabilir.

ESERLER / YAKINDAN OKUMA

Eserlerinde ne anlatıyor?

Başlıca eserlerin konuları, kurdukları sorular ve yöntemleri aşağıda açıklanıyor. Bunlar Mîzan’ın kaynaklı anlatımlarıdır; kitapların tam metni veya müelliften doğrudan alıntı değildir.