İbn Sînâ’da mümkün ve zorunlu varlık

Mahiyet ile varlık sorusu

İbn Sînâ’nın metafiziğinde mahiyet ve varlık arasındaki ayrım önemli bir yere sahiptir. Bir şeyin ne olduğunu kavramak ile onun gerçekten var olup olmadığını belirlemek aynı işlem değildir. Bu ayrım, varlıkların nasıl açıklandığı sorusunu daha belirgin hâle getirir. Bir kavramı tanımlayabilmek, tanımın karşılığının dış dünyada bulunduğunu tek başına göstermez.^[1]

Mümkün ve zorunlu

Kendisi bakımından mümkün varlığın mahiyeti, var olmasını da yok olmasını da zorunlu kılmaz; varlığını açıklamak için bir sebep gerekir. Zorunlu varlık ise kendisi bakımından var olmaması düşünülemeyen, varlığı başka bir sebebe dayanmayan varlıktır. İbn Sînâ bu ayrımı metafizik açıklamasının merkezine yerleştirir.

Buradaki ince nokta şudur: Bir şey kendi başına mümkünken sebebi dolayısıyla zorunlu olabilir. Dolayısıyla “mümkün” kelimesi yalnızca henüz gerçekleşmemiş ihtimalleri anlatmaz. Var olan bir şeyin kendisi bakımından mümkün sayılması, onun gerçekliğinin inkâr edilmesi anlamına gelmez.^[1]

Kavramları birbirine çevirmeden okumak

Metne başlarken kısa bir kavram defteri tutabilirsiniz. “Kendisi bakımından” ve “başkası dolayısıyla” ifadelerinin geçtiği cümleleri ayrı ayrı kaydedin. Ardından aynı varlık hakkında neden farklı nitelemeler kullanıldığını açıklamaya çalışın. Bu çalışma, ilk bakışta çelişkili görünen ifadelerin hangi bakımdan söylendiğini anlamaya yardım eder.

İbn Sînâ’nın mümkünlük anlayışını gündelik dildeki “belki olur” ifadesine veya bir olasılık hesabına doğrudan çevirmemek gerekir. Önce filozofun hangi soruya cevap aradığını belirlemek, sonra çağdaş kavramlarla karşılaştırmak daha sağlam bir yöntemdir. Burada amaç birkaç terimle bütün sistemi özetlemek değil, eserin devamını okuyabilecek kavramsal bir başlangıç oluşturmaktır.

Kaynakça & ileri okuma

1. “İbn Sînâ”, TDV İslâm Ansiklopedisi, metafizik bölümü.