Hudûs delili: Bir akıl yürütmeyi adım adım okumak

Sonradan meydana gelme fikri

Hudûs, kelam dilinde sonradan meydana gelmeyi ifade eder. Bu kavramla kurulan delilde âlemin başlangıçsız olmadığı ve varlığını açıklamak için bir meydana getiriciye ihtiyaç duyduğu savunulur. Meydana getirici için kullanılan “muhdis” kelimesi de aynı kavramsal aileye aittir. Delilin ne söylediğini anlamak, önce bu kelimeleri gündelik kullanımlarından ayırmayı gerektirir.^[1]

Öncüller hangi işi görür?

Klasik kelamcılar âlemin hudûsunu açıklarken cisimler, arazlar ve değişim üzerine tartışmalar geliştirmiştir. Argümanın farklı biçimleri bulunduğundan, tek bir cümleyi bütün kelam geleneğinin eksiksiz ifadesi saymak isabetli olmaz. “Sonradan meydana gelenin bir meydana getiricisi vardır” önermesi, “her şeyin bir sebebi vardır” cümlesiyle de aynı değildir. Öncüldeki sınırlandırmayı kaldırmak, değerlendirilen delili değiştirir.^[1]

Bir okuma alıştırması

Bir deftere üç sütun açın: iddia, gerekçe ve itiraz. Okuduğunuz metindeki sonuç cümlesini ilk sütuna, bu sonucu destekleyen öncülleri ikinciye yazın. Üçüncü sütunda ise bir öncülün neden kabul edilmesi gerektiğini sorun. Böylece sonuç üzerinde anlaşmasanız bile tartışmanın hangi adımında ayrıldığınızı görebilirsiniz.

Hudûs delilini çağdaş kozmolojinin bir bulgusuyla hemen özdeşleştirmekten kaçının. Metafizik bir açıklama ile fiziksel bir modelin soruları ve kanıt ölçütleri ayrıca incelenmelidir. Bir karşılaştırma yapılacaksa önce “başlangıç”, “zaman” ve “sebep” kelimelerinin her iki bağlamdaki anlamlarını açıklamak gerekir. Bu ayrım, taraflardan birinin sorusunu diğerinin yerine geçirmeden düşünmeye imkân verir.

Kaynakça & ileri okuma

1. “Hudûs”, TDV İslâm Ansiklopedisi.