İkna olmak ile bilmek arasında: Delil, kıyas ve safsata

Özet

Bir sözün etkileyici olması, sonucunun doğru olduğunu gösterir mi? Bu inceleme, öncül ve sonuç ayrımından başlayarak geçerlilik, sağlamlık, tümevarım ve safsata konularını açıklayıcı örneklerle ele alır. Dinî ve felsefî tartışmalarda görüşleri doğru aktarmanın, kanıtın gücünü ölçmenin ve bir itirazı gerçekten cevaplamanın yollarını araştırır.

1. Tartışmanın görünür ve görünmeyen yapısı

Bir konuşmacının kendinden emin olması, kullandığı kelimelerin ağırlığı veya dinleyicilerin alkışı, sözlerinin gerekçesini incelememize engel olmamalıdır. Aynı şekilde çekingen bir anlatım da tek başına yanlışlığın işareti değildir. Düşüncenin değerlendirilmesinde konuşmanın etkisi ile önermeler arasındaki ilişkiyi ayırmak gerekir. Bu yazının savunduğu yöntem, tartışmayı önce onun görünmeyen iskeletine indirmektir: Ne iddia ediliyor, hangi gerekçeler sunuluyor ve bu gerekçeler iddiayı ne ölçüde taşıyor?

Kıyas, mantıktaki kullanımında belirli önermelerden bir sonucun çıkarılmasıyla ilgilidir. Klasik mantık bu çıkarımların şekillerini, terimlerini ve öncüllerin özelliklerini ayrıntılı biçimde inceler. Fıkıhtaki kıyas ile mantıktaki kıyasın aynı kelimeyle anılması, bütün işlemlerinin aynı olduğu anlamına gelmez. ^[1] Burada tarihsel şekillerin tamamını sıralamak yerine, günlük ve akademik tartışmalarda uygulanabilecek bir çözümleme üzerinde duracağız.

2. Öncülleri açıkça yazmak neden işe yarar?

Şu örnek bu yazı için kurulmuştur: Bir kütüphanenin kurallarına göre bütün ödünç kitaplar kayıt altına alınmaktadır. Elimizdeki kitap bu kütüphaneden ödünç alınmıştır. O hâlde bu kitabın da kaydı bulunmalıdır. Burada ilk cümle genel kuralı, ikinci cümle incelenen kitabın bu kurala dâhil olduğunu, üçüncü cümle sonucu bildirir. Kural ve ikinci bilgi doğru kabul edildiğinde sonuç bunları izler.

Şimdi ilk öncülü değiştirelim: Bu kütüphanedeki bazı ödünç kitaplar kayıt altına alınmaktadır. İkinci cümle aynı kalsın. Artık elimizdeki kitabın kaydı bulunduğunu zorunlu olarak söyleyemeyiz; o kitap kayıt altına alınmayanlar arasında olabilir. Sadece “bütün” kelimesinin “bazı” ile değiştirilmesi, çıkarımın taşıdığı gücü dönüştürmüştür. Bu yüzden bir görüşü özetlerken küçük görünen nicelik sözcükleri korunmalıdır. “Bazı âlimler” ifadesini “âlimler” diye aktarmak, metnin iddiasını genişletebilir.

3. Geçerli bir biçim, doğru öncüller

Çıkarımın geçerli olması, öncüllerin gerçekte doğru olduğunu tek başına garanti etmez. Şu kurgusal öncülü düşünelim: Bu arşivdeki bütün belgeler onuncu yüzyıla aittir. İkinci öncül, elimizdeki belgenin bu arşivde bulunduğunu söylesin. Sonuç biçim bakımından ilk örneğe benzer; fakat arşivde farklı yüzyıllara ait belgeler varsa ilk öncül yanlıştır. Mantıksal bağlantıyı kontrol etmek ile belge tarihini araştırmak ayrı işlerdir.

Bu yazıda sağlamlık kelimesini, geçerli bir çıkarımın doğru öncüllere dayanması anlamında kullanıyoruz. Böylece iki ayrı soru sormuş oluruz: Sonuç öncülleri izliyor mu; öncülleri kabul etmek için yeterli gerekçe var mı? Bir metnin iç tutarlılığına hayran kalmak, bu ikinci soruyu gereksiz kılmaz. Kaynak gösterilmesi de tek başına yetmez; gösterilen kaynağın gerçekten söz konusu öncülü desteklemesi gerekir. İyi bir inceleme hem çıkarımın biçimini hem bilgi dayanağını birlikte denetler.

4. Burhanın hedefi ve iknanın sınırı

Klasik mantıkta burhan, kesin bilgi verme hedefiyle tanımlanır. Burhanın öncüllerinin niteliği, onu cedel, hitabet ve diğer akıl yürütme biçimleriyle karşılaştırırken önem taşır. Bir görüşün dinleyiciler tarafından benimsenmesi ile onun kesin biçimde temellendirilmesi aynı ölçüt değildir. İslâm mantık geleneğinde burhanın ayrı bir araştırma konusu olması, gerekçenin türü üzerinde gösterilen bu dikkatin örneklerinden biridir. ^[2]

Bu ayrımı kendi çalışmamıza uygulayalım. Bir yazının girişinde çarpıcı bir soru sormak okuyucunun ilgisini çekebilir. Fakat yazının sonucunu taşıyacak kanıt başka bir yerde kurulmalıdır. Duygusal bir örnek sorunun önemini gösterebilir; bütün örnekler için geçerli bir hükmü tek başına ispatlamaz. Buradaki ölçü, duyguya hiç yer vermemek değil, duygunun hangi işi yaptığını açık tutmaktır. Anlatımın görevi dikkati toplamak olabilir; kanıtın görevi ise iddiayı gerekçelendirmektir.

5. Tümevarım ve örneklemin sınırları

İstikrâ veya tümevarım, tekil durumların incelenmesinden genel bir yargıya yönelir. Klasik açıklamalarda bütün tikellerin incelenmesiyle yalnızca bir bölümünün incelenmesi arasında ayrım yapılır. İncelenen örneklerin kapsamı, sonucun ne kadar geniş kurulabileceğini etkiler. ^[3] Bu kavramı kullanırken olasılıklı bir sonucu zorunlu bir sonuç gibi sunmamak gerekir.

Örneğin bir araştırmacı aynı şehre ait beş vakfiyede öğrencilere destek ayrıldığını görsün. Bu tespit incelenen belgeler için değerlidir. Fakat bütün dönemlerdeki bütün eğitim kurumlarında aynı uygulamanın bulunduğunu göstermek için yeterli değildir. Şehir, tarih aralığı, kurum türü ve belgelerin seçilme biçimi sonucu sınırlar. Örnek sayısının artması yararlı olabilir; ancak hepsinin aynı dar çevreden gelmesi, çeşitlilik sorununu tek başına çözmez. Bu örnek tarihsel bir araştırma sonucu değil, çıkarımın kapsamını göstermek için hazırlanmış bir senaryodur.

6. Safsata adını koymak yerine hatayı göstermek

Safsata, doğru gibi görünen fakat gerekçelendirmesinde sorun bulunan akıl yürütmelerin incelendiği klasik başlıklardandır. İbrahim Emiroğlu’nun maddesi, yanıltıcı öncülleri ve dilin bu yanıltmada oynayabildiği rolü açıklar. ^[4] Günlük tartışmada ise bir görüşe yalnızca “safsata” demek açıklama yerine geçmez. Hangi basamağın bozuk olduğu gösterilmediğinde bu kelime de yeni bir üstünlük iddiasına dönüşebilir.

Kendi örneklerimizle üç durumu ayıralım. “Bu görüşü sevmediğim biri savunuyor, o hâlde yanlıştır” cümlesi görüşün gerekçesi yerine kişiyi hedef alır. “Yalnızca iki ihtimal var” denilip üçüncü bir imkânın gerekçesiz dışlanması, seçenekleri daraltır. “Bu açıklama doğrudur, çünkü doğru açıklama budur” cümlesi ise yeni bir dayanak sunmadan aynı iddiayı tekrarlar. Her durumda işe yarayan cevap, kişiyi küçümsemek değil eksik geçişi açıkça göstermektir.

7. Karşı örnek neyi çürütür, neyi çürütmez?

Bütün örnekleri kapsadığını ileri süren bir iddia ile çoğunluk hakkında kurulmuş bir iddia aynı şekilde sınanmaz. “Bu listedeki bütün kitaplar Arapçadır” cümlesi için listede tek bir Türkçe kitap bulunması karşı örnek oluşturur. “Bu listedeki kitapların çoğu Arapçadır” cümlesi ise aynı örnekle çürütülmez. Çünkü ikinci ifade zaten istisnaya alan bırakmaktadır. Karşı örneği doğru değerlendirmek, hedefteki iddianın kapsamını doğru anlamaya bağlıdır.

Benzer şekilde bir açıklamanın yetersizliğini göstermek, onun karşısındaki açıklamanın doğruluğunu otomatik olarak kanıtlamaz. Bir metnin yanlış tarihlendirildiğini gösterdiğimizde gerçek tarihi ayrıca araştırmamız gerekir. Bir delilde açık bulmak da bütün alternatifleri doğrulamaz. Bu nedenle eleştiri ile yeni bir tez kurma aşamaları ayrılmalıdır. Araştırmacı, neyi reddettiği kadar reddedişten sonra elinde hangi olumlu bilginin kaldığını da açıkça söylemelidir.

8. Bir tartışma metnini yeniden kurmak

Çalışmaya başlarken metnin sonucunu bir cümleyle yazın. Sonra doğrudan bu sonucu destekleyen öncülleri ayırın. Örnekleri, benzetmeleri, tanımları ve aktarılan otoriteleri aynı satırda toplamak yerine her birinin işlevini belirtin. Bir öncül saklı kalmışsa onu kendi eklemeniz olarak işaretleyin. Bu işlem karşıdaki görüşü değiştirmek için değil, onun en anlaşılır biçimini elde etmek için yapılmalıdır. Yazarın açıkça reddettiği bir iddiayı ona yüklemekten kaçının.

Son olarak kendi görüşünüzü de aynı işleme tâbi tutun. Size yakın bir düşünceyi daha düşük kanıt standardıyla kabul edip etmediğinizi sorun. Bu makalenin temel önerisi, düşünme disiplininin yalnızca karşı tarafı eleştirmek için kullanılmamasıdır. Kavram açıklığı, kapsam denetimi ve kaynak kontrolü birlikte işlediğinde tartışma kazanma arzusunun ötesine geçmek mümkün olur. Amaç her konuda hemen kesin sonuca ulaşmak değil, hangi sonuca ne kadar gerekçeyle ulaştığımızı dürüstçe bilmektir.

Kaynakça & ileri okuma

Açıklayıcı inceleme makalesi; hakemli yayın değildir. Mantık örnekleri ve tartışma çözümlemeleri bu yazı için oluşturulmuştur. Kaynaklı kavram tanıtımları numaralı göndermelerle belirtilmiştir.

Bu alandaki yazılara dön